سوال: آیا احادیثی که از یاران و اصحاب پیامبر نقل می شود قابل اعتماد است؟ در چه صورتی می توان آنها را پذیرفت؟
جواب:
دانشمندان علم حدیث شرایطى را براى "راوى حدیث" لازم دانستهاند. این شرایط عبارتند از:
1- اسلام
2- ایمان (دوازده امامى بودن)
3- بلوغ
4- عقل
5- عدالتیا وثاقت
6- ضبط (حفظ و انتقال درست و كامل آنچه كه شنیده).
روایت راوى، تنها در صورت برخوردار بودن وی از تمام این شرایط، كمال اعتبار را دارد و با فقدان شرط دوم از اعتبار آن کاسته می شود، اما با فقدان حتی یكى از شرایط دیگر، كاملاً بىاعتبار می گردد.
هرچه از ملاكهای اعتبار حدیث، چون "امامی بودن راوی" و ... كه گفته شد، كاسته شود، حدیث از رتبهی "صحیح" تنزل یافته و در رتبههای پایینتری مثل "موثق" و .... قرار میگیرد.
آنچه از بررسی نظرات دانشمندان این عرصه دست میدهد آن است كه ملاك برداشت و تعریف دانشمندان سدههای اولیه -كه به قدما مشهورند- با ملاك عالمان قرون اخیر یا همان متاخرین متفاوت است
صحیح در اینجا در معنای لغوی خود نیست كه مقابل آن حدیث "نادرست" باشد، بلكه اصطلاحی است برای حدیثی كه بالاترین درجه اعتبار و ارزش را داراست
از نظر قدماى شیعه به حدیثى "صحیح" گفته مىشود كه:
صدور آن از معصوم – هرچند با قرائن خارجى - قطعى باشد.
ولى از نظر متأخران، حدیثى "صحیح" است كه:
1- تمامى سلسلهی سند آن تا معصوم متصل باشد
2- راویان آن در تمام طبقات داراى دو ویژگى "وثاقت" و "دوازده امامى بودن" باشند.
"صحیح" اصطلاحی برای عالیترین رتبه، در كندوكاو سندی است و هیچ نظارتی به محتوا ندارد، لذا محتوا نیز نباید با نصوصی چون قرآن، در تعارض باشد. و در صورت چنین معارضهای، از راههای زدودن تعارض، باید آن را از بین برد و در صورت عدم امكان رفع آن، باید حدیث را كنار زد
روایت صحیح در میان انواع روایات (1) در عالىترین درجه اعتبار و حجّیت قرار دارد و با كاستهشدن هر یك از اركان دوگانه، از میزان اعتبار آن كاسته مىشود؛ از اینرو همگان در پذیرش حدیث صحیح اتفاق نظر دارند؛ البته غافل از این نكته نباید شد كه هر روایتی از دو جنبه باید مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد تا بتوان به آن استناد كرده و عمل نمود:
1- از لحاظ سند
2- از نظر محتوا
"صحیح" اصطلاحی برای عالیترین رتبه، در كندوكاو سندی است و هیچ نظارتی به محتوا ندارد، لذا محتوا نیز نباید با نصوصی چون قرآن، كه هیچ شكی -نه در سند و نه در محتوا- در آن نبوده و ملاك اصلی است، در تضاد و تعارض باشد. و در صورت چنین معارضهای، تا جای ممكن، از راههای زدودن تعارض، باید آن را از بین برد و در صورت عدم امكان رفع آن، باید حدیث را كنار زد.
رسول خدا ( ص ) فرموده اند که آنچه از من به گوش شما رسيد به کتاب خدا عرضه کنيد ، اگر مخالف آن بود ، به سينه ديوار زنيد. و من حديثي معتبر است که با قرآن در تضاد نباشد. اما اگر حديثي ، نمودي در قرآن نداشته باشد، از حيث سند باید مورد بررسی قرار گیرد و قوي ترين سند را ملاک قرار داد. باز اگر حديثي بود که از چند سند معتبر نقل شده بود و اختلافات جزئي در متن وجود داشت، بنا را براحتياط مي گذارند. اما اگر در حديثي حکمي آمده باشد که کاملاً مخالف نقل ديگري باشد ، اين را به اخبار ديگر يا به آيات قرآن عرضه مي کنند.
منابع:
www.tebyan.net/Social/Experts/ScientificExperts/2003/4/27/2027.html
و
www.tebyan.org/Religion_Thoughts/Articles/Miscellaneous/2007/6/26/42813.html
